Цената на научното знаење во ерата на Отворениот пристап: Економска правичност, академски интегритет и одржливост на научното издаваштво
ДОИ:
https://doi.org/10.3889/izvor.2026.10Клучни зборови:
отворен пристап, научно издаваштво, авторски такси (APC), Diamond OA, научен интегритет, академска правичност, МакедонијаАпстракт
ОСНОВА: Отворениот пристап (ОП) суштински ја преобликува современата научна комуникација овозможувајќи слободен и неограничен онлајн пристап до научно-истражувачките публикации. Меѓутоа, отстранувањето на ценовната бариера за читателите автоматски не ги елиминира подлабоките економски, структурни и институционални нееднаквости. Во деловните модели што се финансираат преку авторски такси за обработка на трудот (Article Processing Charges – APC), значителен дел од финансискиот товар се префрла од корисниците врз авторите и нивните матични институции, со што се создаваат нови форми на бариери за помалку финансираните научни средини.
ЦЕЛ: Да се спроведе сеопфатна аналитичка и критичка евалуација на распределбата на трошоците, придобивките и социо-економските импликации во современото научно издаваштво. Посебен фокус е ставен врз правичноста на различните модели за отворен пристап, положбата на истражувачите од земјите во развој и малите академизирани средини, како и условите за одржлив развој и дигитална трансформација на научните списанија во Македонија.
МЕТОДИ: Применет е системски наративен и концептуално-аналитички пристап базиран врз тематска анализа на излагањето „Цената на знаењето“ (Недела на отворен пристап, 2 ноември 2026 година), релевантни меѓународни декларации (Будимпештанска BOAI, УНЕСКО Препорака за отворена наука, Декларација DORA, Лајденски манифест), рамки за одржливост (Акциски план за Diamond OA, проект DIAMAS) и современа академизирана литература за отворена наука.
РЕЗУЛТАТИ: Анализата покажува дека отворениот пристап не ги укинува реалните економски трошоци на научното издаваштво, туку врши нивна прераспределба. Традиционалниот претплатен модел создава сериозни бариери на пристап за читателската јавност, додека моделот Gold OA со APC генерира остри финансиски бариери за авторите без истражувачки грантови или институционални фондови. Моделите Diamond OA и Green OA нудат одржливи алтернативи за елиминирање на финансиските пречки, но нивната функционалност бара стабилна институционална инфраструктура, конзорциумско финансирање, јасно дефинирани отворени лиценци (Creative Commons) и долгорочно дигитално архивирање. Институционално поддржаниот труд на уредниците и рецензентите, дигиталната серверска инфраструктура и еколошкиот отпечаток претставуваат клучни компоненти во вистинската цена на научната комуникација.
ЗАКЛУЧОК: Правичен, етички и одржлив научно-издавачки систем мора истовремено да обезбеди универзален пристап за читателите, рамноправни можности за објавување за авторите и сувереност на научниот интегритет. За македонскиот научен контекст се препорачува системска институционална поддршка за Diamond OA списанија, градење и унапредување на универзитетски репозиториуми, ценовна транспарентност и официјално валоризирање на уредничкиот и рецензентскиот труд во критериумите за академско напредување.
Превземања
Референци
1. Budapest Open Access Initiative. Read the Budapest Open Access Initiative [Internet]. Budapest: Budapest Open Access Initiative; 2002 [cited 2026 Nov 7]. Available from: https://www.budapestopenaccessinitiative.org/read/
2. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). UNESCO Recommendation on Open Science [Internet]. Paris: UNESCO; 2021 [cited 2026 Nov 7]. Available from: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949
3. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Diamond Open Access [Internet]. Paris: UNESCO; [cited 2026 Nov 7]. Available from: https://www.unesco.org/en/diamond-open-access
4. Ancion Z, Borrell-Damián L, Mounier P, Rooryck J, Saenen B. Action Plan for Diamond Open Access. Brussels: Science Europe; 2022. doi:10.5281/zenodo.6282402.
5. Committee on Publication Ethics, Directory of Open Access Journals, Open Access Scholarly Publishing Association, World Association of Medical Editors. Principles of transparency and best practice in scholarly publishing. Version 4 [Internet]. 2022 [cited 2026 Nov 8]. Available from: https://doi.org/10.24318/cope.2019.1.12
6. Bosman J, Frantsvåg JE, Kramer B, Langlais PC, Proudman V. The OA Diamond Journals Study. Part 1: Findings. Zenodo; 2021. doi:10.5281/zenodo.4558704.
7. Tennant JP, Waldner F, Jacques DC, Masuzzo P, Collister LB, Hartgerink CHJ. The academic, economic and societal impacts of Open Access: an evidence-based review. F1000Res. 2016;5:632. doi:10.12688/f1000research.8460.3.
8. Piwowar H, Priem J, Larivière V, Alperin JP, Matthias L, Norlander B, et al. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6. doi:10.7717/peerj.4375.
9. Björk BC, Solomon D. Developing an effective market for open access article processing charges. London: Wellcome Trust; 2014.
10. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals [Internet]. [cited 2026 Nov 9]. Available from: https://www.icmje.org/recommendations/
11. Confederation of Open Access Repositories (COAR). COAR Community Framework for Good Practices in Repositories. Version 2 [Internet]. 2022 [cited 2026 Nov 9]. Available from: https://doi.org/10.5281/zenodo.7108101
12. Morais R, Borrell-Damián L. Sustainable pathways for Diamond Open Access. Learn Publ. 2024;37(1):14-23.
13. European University Association. Open Access and Academic Publishing Survey. Brussels: European University Association; 2024.
14. STM Association. STM Global Publishing Trends Report. Oxford: STM Association; 2024.
15. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Global Open Science Outlook 2024. Paris: UNESCO; 2024.
16. San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA). General principles [Internet]. 2013 [cited 2026 Nov 10]. Available from: https://sfdora.org/read/
17. Hicks D, Wouters P, Waltman L, de Rijcke S, Rafols I. Bibliometrics: the Leiden Manifesto for research metrics. Nature. 2015;520(7548):429-431. doi:10.1038/520429a.
18. cOAlition S. Plan S: making full and immediate Open Access a reality. Strasbourg: Science Europe; 2019.
19. Becerril-García A, Aguado-López E, Batthyány K, Melero R, Beigel F, Vélez Cuartas G, et al. AmeliCA: a community-driven sustainable framework for Open Knowledge in Latin America and the Global South. Redalyc; Universidad Autónoma del Estado de México; CLACSO; Universidad Nacional de La Plata; Universidad de Antioquia; 2018.
20. DIAMAS Consortium. Developing Institutional Open Access Publishing Models to Advance Scholarly Communication [Internet]. 2022–2025 [cited 2026 Nov 10]. Available from: https://diamasproject.eu/
Преземања
Објавено
Издание
Секција
Категории
Дозвола
Авторско право(c) 2026 Vladimir Trajkovski (Author)

Овој труд е лиценциран под Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.